Zapobieganie i leczenie odlezyn w szpitalu i w warunkach domowych PDF Drukuj Email
poniedziałek, 13 grudnia 2010 21:17

 

Jednym z wiekszych problemów pielegnacyjnych zarówno oddzialów szpitalnych, zajmujacych sie leczeniem pacjentów po urazach kregoslupa i rdzenia kregowego, jak i w opiece nad tymi pacjentami w warunkach domowych, sa odlezyny. Pojawiaja sie szczególnie u chorych w bardzo zlym stanie ogólnym, wyniszczonych. Duza grupe chorych z powiklaniami w postaci odlezyn stanowia osoby w podeszlym wieku, ze zlamaniami konczyn dolnych i nieprzytomni przez dluzszy czas. W praktyce spotykamy sie z odlezynami u chorych z porazeniami i niedowladami, zwlaszcza po urazach rdzenia kregowego. Dysfunkcja narzadu ruchu, zaburzenie czucia i czynnosci zwieraczy, stwarzaja idealne warunki dla powstania odlezyn.

 


Z doniesien dotyczacych pacjentów para- i tetraplegicznych wynika, ze okolo 70% osób uwiklanych bylo, we wczesnym procesie leczniczo-rehabilitacyjnym, faktem wystapienia odlezyny. Problem nalezy rozpatrywac nie tylko jako wystapienie trudno gojacej sie rany. Odlezyny prowadza bowiem do powaznych powiklan: odwodnienia, zaburzen elektrolitowych, zapalenia kosci, posocznicy (czyli uogólnionego zakazenia), a niekiedy sa przyczyna smierci. Odlezyny, w zaleznosci od wielkosci i lokalizacji, wymagaja w procesie leczenia stosowania róznorodnych srodków farmakologicznych, opatrunkowych, nakladu pracy ludzkiej, uzycia drogiego i nie zawsze dostepnego sprzetu (materace, laser).

Okres leczenia odlezyn w sposób znaczacy ogranicza, a nawet uniemozliwia prowadzenie aktywnej rehabilitacji. Powoduje to tym samym wydluzenie okresu leczenia szpitalnego, a odlezyny wystepujace podczas pobytu chorego w domu praktycznie calkowicie destabilizuja zycie rodziny, nie mówiac juz o prowadzeniu rehabilitacji. Niekorzystny jest równiez wplyw powiklan odlezynowych na psychike chorego. Dlugotrwale lezenie i uzaleznienie od osób trzecich powoduja depresje, poczucie obnizonej wartosci. Dramatu dopelnia fakt istnienia cuchnacych, dlugo gojacych sie ran. Analiza postepowania z chorymi przybywajacymi do Oddzialu Paraplegii Pourazowej wykazala, iz brak stalych norm postepowania z pacjentami po urazach kregoslupa i innych ciezkich urazach, prowadzi w bardzo szybkim czasie do tworzenia sie odlezyn.

Pod wzgledem patofizjologicznym odlezyna jest miejscowa martwica tkanek, powstala na skutek zamkniecia krazenia z powodu bezposredniego ucisku naczynia krwionosnego, zwykle chorobowo zmienionego -pozbawionego mozliwosci skurczów i rozkurczów miesniówki miedzy lezaca glebiej koscia a posciela lub odzieza chorego. Ucisk taki, trwajacy dluzej niz 2-3 godziny, powoduje nieodwracalne zmiany pod postacia martwicy suchej lub rozplywnej, w zaleznosci od tkanek, w których powstaje. Teoretycznie odlezyna moze powstac u zdrowego czlowieka, po dlugotrwalym ucisku na okreslony punkt ciala -jednakze osoba zdrowa, po pewnym czasie miejscowego niedokrwienia, zaczyna odczuwac nieznosny ból. Zmusza to ja do usuniecia uciskajacego przedmiotu lub zmiany pozycji. Chory porazony bólu tego nie odczuwa, dlatego zmysl ten musi byc zastapiony pamiecia o zagrozeniach i postepowaniu przeciwodlezynowym. Powstale juz owrzodzenia odlezynowe sa trudno gojacymi sie zmianami, które przysparzaja choremu dodatkowych cierpien, a nawet moga doprowadzic do śmierci.

 

Odlezyny nalezy podzielic wg stopnia zaawansowania:

  • zaczerwienienie blednace pod uciskiem,
  • nieblednace zaczerwienienie,
  • otarcie, pekniecie naskórka, pecherz,
  • owrzodzenie zajmujace skóre i tkanke podskórna,
  • obecnosc martwicy siegajacej glebiej -do powiezi, miesni i kosci.

 

 

Postepowanie profilaktyczne

 

Wystepowanie odlezyn jest na tyle powaznym problemem, ze wymaga rozwiazan systemowych. Kazdy pacjent w chwili przyjecia do oddzialu powinien podlegac ocenie pod katem zagrozenia odlezynami. Pielegniarskie dzialania profilaktyczne sa realizowane w momencie, gdy pacjent otrzymuje liczbe punktów mieszczaca sie w zakresie odpowiedniej skali. W usystematyzowaniu dzialan prewencyjnych moze pomóc obserwacja stanu chorego, prowadzona np. wg skali Doren-Norton O ile podczas przyjecia do szpitala powyzsze dzialania sa latwiejsze do zrealizowania, to w warunkach domowych nie jest to proste -aczkolwiek takze tu zastosowanie ww. skali do oceny i ukierunkowania dalszego postepowania jest mozliwe, pozadane i moze byc wykonane samodzielnie przez opiekuna -przyp. red. Wynik ponizej liczby 14 punktów przyjetej skali wskazuje, ze mamy do czynienia z pacjentem w duzym stopniu zagrozonym powstaniem odlezyn.

 

W zapobieganiu odlezynom nalezy uwzglednic nastepujace elementy:

  • wplywanie na aktywnosc chorego (w lózku, na wózku),
  • uswiadomienie o koniecznosci zmiany pozycji i pomoc przy zmianie pozycji,
  • wnikliwa kontrola objawów klinicznych (ból, dusznosc, przykurcze),
  • ustabilizowanie pozycji ciala chorego za pomoca odpowiedniego sprzetu,
  • regularna zmiana pozycji -czestotliwosc dostosowana indywidualnie (nie rzadziej niz co 2-3 godziny!),
  • zapewnienie dostepu powietrza poprzez wyeliminowanie podkladów gumowych i foliowych,
  • codzienna obserwacja skóry chorego wraz ze stosowaniem zabiegów poprawiajacych ukrwienie skóry,
  • unikanie urazów ciala,
  • wyeliminowanie bezposredniego wywierania sil na cialo chorego, poprzez stosowanie odpowiednich technik zmiany pozycji, odpowiedniej bielizny poscielowej i osobistej (materialy naturalne, pozbawione zgrubien, szwów, guzików), niekrochmalonej,
  • stosowanie opatrunków i przylepców nieodparzajacych,
  • dbalosc o paznokcie, które winny byc krótkie i opilowane,
  • stosowanie pieluch typu "pampers",
  • stosowanie jednorazowych uridonów, kaczek i basenów,
  • stosowanie poduszek i materaców przeciwodlezynowych,
  • zwracanie uwagi na diete, ze szczególnym uwzglednieniem bialka i soli mineralnych,
  • unikanie nadmiaru talku, pudru, zasypek.

 

Rozmowa z chorym pozwala na ocene stanu psychicznego, adaptacje do aktualnej sytuacji zyciowej. Zainteresowanie problemami chorego, jego podmiotowe traktowanie, daje szanse nawiazania dobrego kontaktu, co ma znaczenie dla postepów w leczeniu i rehabilitacji. U chorego obniza sie takze poziom leku (czesto nasilony w zwiazku ze zmiana miejsca dotychczasowego pobytu).

 

Przy wyborze poduszek lub materaców przeciwodlezynowych nalezy poznac ich podstawowe zalety i wady.

 

Etapy leczenia odlezyny (z wykorzystaniem nowoczesnego opatrunku):

 

a) odlezyna w okolicy kosci krzyzowej

 

 

b) zalozony opatrunek

 

 

 

c) zdejmowanie opatrunku - wyrazna poprawa stanu klinicznego rany

 

 

 

 

1. Poduszki i materace gabkowe - dobrze dostosowuja sie ksztaltem do ciala lecz szybko miekna i traca ksztalt, a wystajace elementy kostne u wyniszczonego chorego penetruja w glab poduszki. W okolicach tych cisnienie znacznie wzrasta, przez co zwieksza sie ryzyko uszkodzenia skóry. Poduszki takie wchlaniaja wilgoc, nie chronia przed tarciem. Z powodu braku mozliwosci dobrej dezynfekcji sa siedliskiem bakterii. Zaleta tych poduszek jest ich niska cena oraz mala waga.

 

2. Poduszki i materace zelowe - w duzym stopniu redukuja tarcie, niweluja cisnienie pomiedzy wystajacymi punktami kostnymi a podlozem. Dobrze koryguja pozycje osoby siedzacej na wózku inwalidzkim. Ich wada jest duza waga (okolo 7 kg), zel latwo ulega dezorganizacji, co wymaga codziennie zmudnego ugniatania przed uzyciem.

 

3. Poduszki pneumatyczne - do grupy tej mozemy zaliczyc dmuchane kolo gumowe, jak równiez, wykonane z kauczuku neoprenowego, poduszki Roho czy Pneumat. System przeplywu powietrza zapewnia stabilna i skorygowana pozycje na lózku lub w wózku, dobre odciazenie pacjenta.

 

4. Materace dynamiczne zmiennocisnieniowe -sa, na dzien dzisiejszy, najkorzystniejsze. Pneumatyczna pompa wtlacza powietrze do komór materaca i, co pewien czas, przetlacza je pomiedzy poszczególnymi komorami. W materacu tym cialo chorego podpierane jest co trzy minuty w róznych punktach. Zanikanie cisnienia, jego wzrost od zera do maksimum, powoduje masaz i, w efekcie, zwiekszone ukrwienie tych czesci ciala, które stykaja sie z materacem. Chorzy nie czuja zmeczenia miesni, szybciej wracaja do zdrowia, latwiej znosza dlugotrwale przebywanie w lózku. Zmiany punktów podparcia i nieustajacy masaz zabezpieczja chorego przed powstaniem odlezyn. Pozwala to takze na szybsze gojenie sie odlezyn juz powstalych. Dla chorych o zwiekszonej potliwosci lub potrzebie chlodzenia powierzchni ciala (tetraplegia -latem) mozna stosowac sie materace z wentylacja. Warunki techniczne umozliwiaja polozenie chorego o wadze do 150 kg. Materace posiadaja mozliwosc szybkiego spustu powietrza (np. w celu umozliwienia natychmiastowej reanimacji). Pokryte sa pokrowcami przepuszczajacymi powietrze, pare wodna, a nieprzepuszczajacymi cieczy. U chorych z istniejacymi juz odlezynami lub po operacjach skórno-miesniowych stosuje sie materace, które, dzieki wbudowanym czujnikom cisnienia i automatycznemu sterowaniu, nie dopuszczaja, aby cisnienie wywierane na cialo chorego bylo wyzsze od 20 mmHg w czasie 60% cyklu pracy, automatycznie reguluja cisnienie w zaleznosci od wagi i ulozenia chorego. W praktyce oznacza to, ze cisnienie pod wystajacymi czesciami ciala, np. biodrami czy lokciami, jest automatycznie zmniejszane i odpowiednio sterowane. Materac ten moze pracowac w systemie statycznym lub dynamicznym. Uzycie takich materaców powinno miec miejsce od pierwszych chwil unieruchomienia chorego - wówczas smutna statystyka odlezyn uleglaby ogromnej redukcji.


 

Leczenie odlezyn

Leczenie odlezyn jest procesem trudnym i dlugotrwalym (w zasadzie powinno odbywac sie w warunkach szpitalnych, ale czesto w praktyce nie jest to mozliwe - przyp. red.). Zwykle pacjent z odlezynami wymaga opieki zespolu wielodyscyplinarnego, w sklad którego powinni wchodzic: pielegniarki, lekarze, farmaceuci, dietetycy, fizykoterapeuci. Kompleksowe leczenie wymaga opracowania planu opieki, jego monitorowanie i, w razie koniecznosci, wprowadzenie zmian w leczeniu. W celu osiagniecia odpowiedniego postepu w gojeniu rany, do stosowanego leczenia miejscowego dolacza sie leczenie ogólne towarzyszacych schorzen:

  • uzupelnienie niedoborów pokarmowych, szczególnie bialka (zachecamy do zapoznania sie z artykulem poswieconym tej tematyce na str. 45 - przyp. red.),
  • wyrównanie niedokrwistosci,
  • kontrola cukrzycy,
  • uzupelnienie niedoborów witamin i mikroelementów,
  • stala kontrola bólu.

 

Dzialania rehabilitanta lub terapeuty zajeciowego (a w domu, z koniecznosci, czesto niewykwalifikowanego opiekuna) moga przyspieszyc ziarninowanie i gojenie sie rany dzieki:

  • zwiekszeniu dziennej aktywnosci,
  • rehabilitacji ruchowej,
  • biernej i czynnej rehabilitacji konczyn,
  • stosowaniu drenazu limfatycznego,
  • cwiczeniom zapobiegajacym niewydolnosci krazenia i niewydolnosci oddechowej.

 

Dietetyk odpowiednio planuje i przyrzadza posilki, które sa zródlem systematycznie dostarczanych organizmowi, potrzebnych skladników odzywczych. Poczatkowy plan leczenia powinien byc czesto modyfikowany w zaleznosci od postepów terapii. Pomocne jest prowadzenie szkiców, dokumentacji zdjeciowej, uzytecznych zarówno dla personelu medycznego, jak i rodziny chorego i samego pacjenta. Wzbudzenie zaufania i wiez laczaca chorego z zespolem leczacym, spelnia wazna role w procesie terapeutycznym.

 

Proces leczenia odlezyn mozna podzielic w zaleznosci od okresów choroby:

  • fazy wysieku (lub zapalenia),
  • fazy ziarninowania (lub wzrostu),
  • fazy epitelizacji (lub naprawy).

 

Faza wysieku jest "odpowiedzia" na uraz. Z powodu zaburzen krazenia, rozszerzenia i zwiekszenia przepuszczalnosci naczyn wlosowatych, pojawia sie obrzek z duzym wysiekiem. Zachodzace procesy i uwalniane enzymy powoduja oczyszczanie.

 

 

Źródło: http://www.medsport.pl - Niepelnosprawnosc i Zdrowie, nr 1/2001

Opracowano na podstawie: "Problemy leczenia odlezyn u pacjentów ze znacznie ograniczona aktywnoscia ruchowa", Stanislaw Sosnowski (Oddzial Paraplegii Pourazowej 10 Wojskowego Szpitala Klinicznego, Bydgoszcz), Heliodor Adam Kasprzak, Maciej Sniegocki (Katedra i Klinika Neurochirurgii i Neuroortopedii

 

 

 

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy
Odśwież